Ile wynosi odprawa emerytalna? Zasady przyznawania świadczenia

Odprawa emerytalna wynosi co najmniej równowartość jednomiesięcznego wynagrodzenia brutto. Przysługuje pracownikowi, którego umowa o pracę ustaje w związku z przejściem na emeryturę lub rentę. Sprawdź, komu należy się świadczenie, jak je obliczyć i kiedy pracodawca powinien je wypłacić.

Komu przysługuje odprawa emerytalna?

Prawo do odprawy wynika z art. 92¹ Kodeksu pracy. Świadczenie otrzymuje pracownik, który spełnia warunki przejścia na emeryturę lub rentę, a następnie kończy zatrudnienie w związku z uzyskaniem tego świadczenia.

Samo osiągnięcie wieku emerytalnego nie wystarcza. Kobieta może przejść na emeryturę po ukończeniu 60 lat, a mężczyzna po ukończeniu 65 lat, jednak prawo do odprawy powstaje dopiero wtedy, gdy ustaje stosunek pracy i istnieje związek między jego zakończeniem a przejściem na emeryturę.

Odprawa może przysługiwać niezależnie od tego, kto zainicjował rozwiązanie umowy. Znaczenie ma cel zakończenia zatrudnienia, a nie sam tryb rozwiązania umowy. Świadczenie może więc zostać wypłacone po wypowiedzeniu przez pracownika, pracodawcę albo po porozumieniu stron, jeżeli przyczyną jest przejście na emeryturę lub rentę.

Prawo do odprawy obejmuje pracowników zatrudnionych na:

• umowie o pracę na czas nieokreślony,
• umowie o pracę na czas określony,
• umowie na okres próbny,
• pełnym lub niepełnym etacie.

Wymiar etatu nie wpływa na samo prawo do świadczenia. Odprawa jest jednak obliczana od wynagrodzenia pracownika, dlatego osoba zatrudniona na część etatu otrzyma kwotę odpowiadającą jej pensji.

Odprawa emerytalna jest świadczeniem ustawowym. Pracodawca nie może odmówić jej wypłaty wyłącznie dlatego, że firma jest mała albo pracownik był zatrudniony na czas określony.

Ile wynosi odprawa emerytalna?

W standardowym przypadku odprawa emerytalna wynosi jednomiesięczne wynagrodzenie. Jest to minimalna kwota przewidziana przez Kodeks pracy. Staż zatrudnienia u danego pracodawcy nie ma wpływu na wysokość świadczenia.

Pracodawca może przyznać wyższą odprawę na podstawie regulaminu wynagradzania, układu zbiorowego pracy albo indywidualnych postanowień obowiązujących w zakładzie. W niektórych branżach świadczenie wynosi kilka miesięcznych pensji.

Jak obliczyć podstawę odprawy?

Podstawę odprawy ustala się według zasad stosowanych przy obliczaniu ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy. Uwzględnia się więc zarówno stałe, jak i zmienne składniki wynagrodzenia.

Stałe składniki pensji

Stałe składniki przyjmuje się w wysokości należnej w miesiącu nabycia prawa do odprawy. Dotyczy to między innymi wynagrodzenia zasadniczego, dodatku funkcyjnego i dodatku stażowego.

Przykładowe wynagrodzenie obejmuje:

• pensję zasadniczą w wysokości 4550 zł brutto,
• dodatek stażowy wynoszący 25% pensji, czyli 1137,50 zł,
• dodatek funkcyjny w wysokości 1025 zł.

W takim przypadku odprawa wynosi 6712,50 zł brutto. Kwota powstaje po zsumowaniu wszystkich stałych elementów wynagrodzenia.

Zmienne składniki pensji

Zmienne składniki wynagrodzenia, takie jak prowizje, premie regulaminowe i dodatki za nadgodziny, co do zasady ustala się jako średnią z trzech miesięcy poprzedzających miesiąc nabycia prawa do odprawy.

Jeżeli wysokość tych składników znacznie się zmienia, można zastosować średnią z 12 miesięcy. Pozwala to uwzględnić pełniejszy obraz wynagrodzenia, zwłaszcza przy premiach kwartalnych lub rocznych.

Przy obliczeniach trzeba rozróżnić składniki wypłacane regularnie od świadczeń jednorazowych. Nie każda wypłata otrzymana przez pracownika powiększa podstawę odprawy.

Przykład wyliczenia odprawy ze składnikami zmiennymi

Pracownik kończy zatrudnienie z końcem listopada. Otrzymuje 4500 zł wynagrodzenia zasadniczego oraz 750 zł dodatku funkcyjnego. W ostatnich trzech miesiącach uzyskał także następujące kwoty za nadgodziny:

• sierpień – 238,50 zł,
• wrzesień – 157,60 zł,
• październik – 34 zł,
• średnia miesięczna – 143,37 zł.

Pracownik otrzymywał również premię obecnościową wypłacaną kwartalnie. W poprzednich czterech kwartałach wypłacono 650 zł, 500 zł, 650 zł i 0 zł. Do miesięcznej podstawy przyjmuje się 150 zł, czyli sumę wypłat podzieloną przez 12 miesięcy.

W styczniu wypłacono także premię roczną w wysokości 12 000 zł. Jej miesięczna część wynosi 1000 zł.

Odprawa jest zatem równa:

4500 zł + 750 zł + 143,37 zł + 150 zł + 1000 zł = 6543,37 zł brutto.

Jakie składniki nie zwiększają odprawy?

Podstawa świadczenia nie obejmuje wszystkich przychodów związanych z zatrudnieniem. Zwykle pomija się wypłaty, które mają charakter socjalny, jednorazowy albo zależą wyłącznie od uznania pracodawcy.

Najczęściej poza podstawą pozostają:

• nagrody jubileuszowe,
• nagrody uznaniowe bez określonych kryteriów,
• odprawy wypłacane z innych przyczyn,
• świadczenia z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych,
• ekwiwalenty za pranie odzieży roboczej.

Ocena konkretnego składnika może zależeć od jego regulaminowej podstawy, częstotliwości wypłaty i związku z wykonywaną pracą. W razie wątpliwości dział kadr powinien sprawdzić zasady naliczania ekwiwalentu urlopowego.

Czy rodzaj umowy wpływa na odprawę?

Rodzaj umowy o pracę nie zmienia zasad nabywania prawa do odprawy. Takie same reguły dotyczą umowy na czas określony, nieokreślony oraz okres próbny.

Inaczej wygląda sytuacja osób pracujących na podstawie umów cywilnoprawnych. Zleceniobiorca, wykonawca dzieła oraz osoba współpracująca w modelu B2B nie ma ustawowego prawa do odprawy emerytalnej, ponieważ nie jest pracownikiem w rozumieniu Kodeksu pracy.

Strony mogą jednak dobrowolnie zawrzeć w kontrakcie zapis o dodatkowym bonusie przy zakończeniu współpracy. Takie świadczenie wynikałoby z umowy, a nie z art. 92¹ Kodeksu pracy.

Kiedy odprawa nie przysługuje?

Brak prawa do odprawy może wynikać zarówno z przyczyny zakończenia zatrudnienia, jak i z wcześniejszego wykorzystania tego uprawnienia. Świadczenie ma charakter jednorazowy.

Odprawa nie przysługuje między innymi, gdy:

• pracownik otrzymał już odprawę emerytalną lub rentową,
• umowa została rozwiązana bez związku z przejściem na emeryturę,
• pracownik nadal pozostaje w zatrudnieniu po uzyskaniu prawa do emerytury,
• osoba przechodzi na rentę rodzinną albo pobiera świadczenie przedemerytalne.

Pracownik, który osiągnął wiek emerytalny, ale nadal pracuje, nie traci prawa do odprawy tylko z powodu kontynuowania zatrudnienia. Świadczenie powstanie dopiero przy późniejszym rozwiązaniu umowy związanym z przejściem na emeryturę.

Jeśli pracownik jest zatrudniony u kilku pracodawców i wszystkie stosunki pracy ustają tego samego dnia w związku z przejściem na emeryturę, odprawa może być należna od każdego z nich. Ocena takiej sytuacji wymaga uwzględnienia okoliczności konkretnego zakończenia zatrudnienia.

Kto może otrzymać wyższą odprawę?

Wyższe świadczenia wynikają przede wszystkim z przepisów szczególnych dotyczących określonych grup zawodowych. Korzystniejsze zasady mogą także wynikać z regulaminu wynagradzania albo układu zbiorowego pracy.

Nauczyciele

Nauczyciel spełniający warunki przejścia na emeryturę, rentę lub nauczycielskie świadczenie kompensacyjne może otrzymać odprawę w wysokości dwóch miesięcznych wynagrodzeń. Przy stażu wynoszącym co najmniej 20 lat świadczenie wzrasta do trzech miesięcznych wynagrodzeń.

Pracownicy samorządowi

Pracownik samorządowy otrzymuje odprawę zależną od stażu pracy. Po 10 latach wynosi ona dwie pensje, po 15 latach trzy pensje, a po 20 latach sześć pensji.

Służba cywilna

W służbie cywilnej wysokość odprawy również zależy od stażu. Pracownik z krótszym stażem może otrzymać trzy miesięczne wynagrodzenia, natomiast po co najmniej 20 latach pracy świadczenie wynosi sześć pensji.

Jak opodatkowana jest odprawa?

Odprawa emerytalna jest przychodem ze stosunku pracy. Co do zasady podlega więc opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

Świadczenie nie stanowi podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne ani zdrowotne. Pracodawca nie nalicza od niego składek emerytalnych, rentowych, chorobowych, wypadkowych ani zdrowotnej.

W określonych przypadkach zastosowanie może mieć ulga dla pracujących seniorów. Jeżeli pracownik spełnia warunki tej preferencji podatkowej, odprawa może zostać rozliczona bez pobrania zaliczki na PIT. Wysokość wypłaty netto zależy od indywidualnej sytuacji podatnika.

Kiedy pracodawca powinien wypłacić świadczenie?

Odprawa powinna zostać wypłacona najpóźniej w dniu ustania stosunku pracy. Najczęściej pracodawca przekazuje ją razem z ostatnią pensją i innymi należnościami związanymi z zakończeniem zatrudnienia.

Opóźnienie może skutkować obowiązkiem zapłaty odsetek ustawowych. Pracownik może również dochodzić niewypłaconej albo zaniżonej kwoty przed sądem pracy, a naruszenie obowiązków pracodawcy może zainteresować Państwową Inspekcję Pracy.

Przed wypłatą dział kadr powinien sprawdzić następujące kwestie:

1. czy umowa faktycznie ustaje w związku z przejściem na emeryturę lub rentę,
2. czy pracownik nie otrzymał wcześniej takiej odprawy,
3. jakie stałe składniki wynagrodzenia obowiązują w miesiącu ustania zatrudnienia,
4. jakie zmienne składniki należy uśrednić i z jakiego okresu.

Warto zapamiętać:

• Minimalna odprawa emerytalna to jednomiesięczne wynagrodzenie brutto.
• Prawo do świadczenia powstaje przy ustaniu umowy związanym z emeryturą lub rentą.
• Odprawa jest jednorazowa i nie zależy od stażu w zwykłym zatrudnieniu.
• Świadczenie nie podlega składkom ZUS, ale co do zasady podlega PIT.
• Regulamin firmy lub przepisy branżowe mogą przewidywać wyższą kwotę.